Τα αποτελέσματα της έρευνας PISA 2025 του ΟΟΣΑ, που δημοσιεύτηκαν αυτή την εβδομάδα, επιβεβαιώνουν κάτι που πολλοί εκπαιδευτικοί και γονείς είχαν ήδη διαισθανθεί: οι έφηβοι σήμερα δυσκολεύονται περισσότερο από ποτέ να συγκεντρωθούν, να διαβάσουν σε βάθος και να επεξεργαστούν σύνθετες πληροφορίες. Η έρευνα, στην οποία συμμετείχαν περισσότεροι από 760.000 μαθητές 15 ετών από 91 χώρες, κατέγραψε τις χαμηλότερες επιδόσεις που έχουν καταγραφεί ποτέ στην ανάγνωση και στα μαθηματικά.

Η αρχική είδηση επικεντρώθηκε στην Τεχνητή Νοημοσύνη ως βασικό ύποπτο. Η πραγματικότητα, όμως, είναι πιο σύνθετη: η ΤΝ είναι ένας παράγοντας ανάμεσα σε πολλούς, και η κατανόησή τους έχει άμεση σχέση με το πώς μαθαίνουμε —και πώς διδάσκουμε— γλώσσες.

Τα ευρήματα σε αριθμούς

Σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ, η επίδοση στην κατανόηση κειμένου (reading literacy) στις χώρες-μέλη υποχώρησε κατά 28 μονάδες από το 2015 μέχρι το 2025, ενώ στις υπόλοιπες συμμετέχουσες χώρες η πτώση έφτασε τις 16 μονάδες. Στα μαθηματικά η μείωση στον ΟΟΣΑ ήταν 22 μονάδες. Σε πρακτικούς όρους, μια διαφορά περίπου 20 μονάδων στην κλίμακα PISA αντιστοιχεί χονδρικά σε έναν ολόκληρο σχολικό χρόνο μάθησης — δηλαδή ένας μέσος μαθητής 15 ετών σήμερα διαβάζει και σκέφτεται σαν να είχε χάσει πάνω από έναν χρόνο σχολείου σε σχέση με έναν συνομήλικό του μια δεκαετία πριν.

Ένα στα πέντε παιδιά στις χώρες του ΟΟΣΑ κατατάσσεται πλέον ως «χαμηλής επίδοσης» και στα τρία βασικά αντικείμενα (ανάγνωση, μαθηματικά, φυσικές επιστήμες), ποσοστό αυξημένο από 16% το 2022. Αυτό σημαίνει ότι ένα σημαντικό κομμάτι της γενιάς που μπαίνει τώρα στην αγορά εργασίας δεν διαθέτει τις βασικές δεξιότητες που απαιτούνται για περαιτέρω σπουδές ή για την καθημερινή ζωή.

Ιδιαίτερα ανησυχητικό είναι ότι το φαινόμενο της «βιαστικής ανάγνωσης» — όπου ο μαθητής διαβάζει γρήγορα αλλά ανακριβώς, χωρίς να κατανοεί πραγματικά το κείμενο — σχεδόν διπλασιάστηκε από το 2018, φτάνοντας στο 9%. Οι μαθητές, με άλλα λόγια, «σαρώνουν» το κείμενο αντί να το επεξεργάζονται.

Πώς στέκεται η Ελλάδα

Η Ελλάδα παραμένει σημαντικά κάτω από τον μέσο όρο του ΟΟΣΑ και στα τρία βασικά αντικείμενα. Περίπου οι μισοί Έλληνες μαθητές δεν φτάνουν το βασικό επίπεδο λειτουργικού εγγραμματισμού στα μαθηματικά, ενώ ένας στους δύο δυσκολεύεται σοβαρά με την κατανόηση κειμένου. Το θετικό στοιχείο είναι ότι η πτώση στην Ελλάδα ήταν μικρότερη σε σχέση με τον μέσο όρο του ΟΟΣΑ στα μαθηματικά και στις φυσικές επιστήμες — μια ένδειξη σχετικής σταθεροποίησης, χωρίς όμως να αλλάζει τη συνολική εικόνα, που παραμένει προβληματική.

Αξίζει να σημειωθεί ότι για πρώτη φορά φέτος αξιολογήθηκε και η ικανότητα επίλυσης προβλημάτων σε ψηφιακά περιβάλλοντα, όπου η Ελλάδα βρέθηκε επίσης κάτω από τον διεθνή μέσο όρο. Σε 22 χώρες, μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα, αξιολογήθηκαν επιπλέον οι γνώσεις Αγγλικών ως ξένης γλώσσας — τα αποτελέσματα αυτού του πεδίου αναμένεται να ανακοινωθούν το 2027 και θα δώσουν μια πολύ συγκεκριμένη εικόνα για το πώς στέκονται οι Έλληνες μαθητές διεθνώς στην ξενόγλωσση εκπαίδευση.

Δεν φταίει μόνο η Τεχνητή Νοημοσύνη

Η χρήση εργαλείων ΤΝ όντως απασχολεί τους ειδικούς: μαθητές που καταφεύγουν συστηματικά σε αυτά φαίνεται να δυσκολεύονται περισσότερο στη σύνταξη πρωτότυπων κειμένων και στην περίληψη όσων διαβάζουν. Όμως, όπως επισημαίνουν οι αναλυτές του ΟΟΣΑ, η εικόνα αλλάζει ριζικά όταν η ΤΝ χρησιμοποιείται ως εργαλείο υποστήριξης της σκέψης και όχι ως υποκατάστατο της προσωπικής προσπάθειας.

Το φαινόμενο, εξάλλου, προϋπάρχει της ΤΝ και ξεκίνησε πολύ πριν την πανδημία, γεγονός που δείχνει βαθύτερα, διαρθρωτικά προβλήματα στα εκπαιδευτικά συστήματα. Ο ΟΟΣΑ συνδέει την πτώση με τρεις παράλληλες τάσεις: την αυξανόμενη ψηφιοποίηση της καθημερινότητας, τον περισσότερο χρόνο μπροστά σε οθόνες, και τη μείωση της ανάγνωσης για ευχαρίστηση. Η συνεχής έκθεση σε σύντομα βίντεο και αλγοριθμικές ροές περιεχομένου σε πλατφόρμες όπως το TikTok και το Instagram φαίνεται να συνηθίζει τον εγκέφαλο σε γρήγορη, αποσπασματική πληροφορία — ακριβώς το αντίθετο από όσα απαιτεί η βαθιά ανάγνωση ενός σύνθετου κειμένου.

Είναι χαρακτηριστικό ότι οι χώρες με τις μεγαλύτερες πτώσεις στην ανάγνωση τείνουν να καταγράφουν μεγάλες πτώσεις και στα μαθηματικά και στις φυσικές επιστήμες — η ανάγνωση, δηλαδή, λειτουργεί σαν θεμέλιο πάνω στο οποίο χτίζονται όλες οι άλλες γνωστικές δεξιότητες. Όταν αυτό το θεμέλιο κλονίζεται, οι επιπτώσεις εξαπλώνονται σε όλο το πρόγραμμα σπουδών.

Τι σημαίνει αυτό για την εκμάθηση ξένων γλωσσών

Στο MARTOL STUDIES βλέπουμε καθημερινά πώς αυτές οι τάσεις αντανακλώνται και στην εκμάθηση της Αγγλικής γλώσσας. Η κατανόηση ενός κειμένου, η ικανότητα να εντοπίζεις το κύριο επιχείρημα, να αξιολογείς μια πηγή ή να συνοψίζεις με δικά σου λόγια όσα διάβασες δεν είναι δεξιότητες αποκλειστικά της μητρικής γλώσσας· είναι ακριβώς οι ίδιες δεξιότητες που χρειάζεται ένας μαθητής για να πετύχει σε μια εξέταση κατανόησης γραπτού λόγου (reading comprehension) σε οποιαδήποτε γλωσσομάθεια, από το B1 μέχρι το C2.

Ένας μαθητής που έχει συνηθίσει τη «βιαστική ανάγνωση» σε ελληνικά κείμενα θα μεταφέρει την ίδια συνήθεια και στα αγγλικά κείμενα, με αποτέλεσμα να χάνει βαθμούς σε ασκήσεις κατανόησης όχι επειδή δεν ξέρει λεξιλόγιο, αλλά επειδή δεν έχει εξασκηθεί στο να διαβάζει προσεκτικά και σε βάθος. Το ίδιο ισχύει και για τη χρήση εργαλείων ΤΝ στα αγγλικά γραπτά: η υπερβολική εξάρτηση από αυτόματη διόρθωση ή δημιουργία κειμένου στερεί από τον μαθητή την ευκαιρία να εξασκήσει την ίδια τη σκέψη στην ξένη γλώσσα.

Πρακτικές συμβουλές για γονείς και μαθητές

• Καθημερινή ανάγνωση χωρίς οθόνη, έστω 20-30 λεπτά, σε βιβλίο ή περιοδικό στα ελληνικά ή στα αγγλικά, βοηθά να «ξαναχτιστεί» η ικανότητα συγκέντρωσης σε μεγαλύτερα κείμενα.
• Χρήση της ΤΝ ως εργαλείου, όχι ως λύσης. Ένας μαθητής μπορεί να ζητήσει από ένα εργαλείο ΤΝ να του εξηγήσει μια δύσκολη λέξη ή δομή, αλλά η περίληψη ενός κειμένου ή η σύνταξη μιας έκθεσης πρέπει να γίνεται πρώτα από τον ίδιο.
• Εξάσκηση σε πραγματικά κείμενα, όχι μόνο σε σύντομα αποσπάσματα· άρθρα, ιστορίες, ακόμη και υπότιτλοι σε σειρές, βοηθούν στη σταδιακή εξοικείωση με μεγαλύτερο και πιο σύνθετο λόγο.
• Στοχευμένη προετοιμασία για πιστοποιήσεις αγγλικών, όπου η κατανόηση κειμένου αποτελεί ξεχωριστή, βαθμολογούμενη ενότητα και επομένως ένα καλό «μέτρο» για το πού βρίσκεται πραγματικά ο μαθητής.

Η τεχνολογία δεν πρόκειται να φύγει από τη ζωή των παιδιών, ούτε αυτός είναι ο στόχος. Η πρόκληση, όπως σωστά επισημαίνουν οι ειδικοί του ΟΟΣΑ, δεν είναι η απόρριψή της αλλά η διασφάλιση ότι οι μαθητές συνεχίζουν να καλλιεργούν την κριτική σκέψη, τη συγκέντρωση και την ικανότητα επεξεργασίας σύνθετης πληροφορίας — δεξιότητες που χτίζονται με συστηματική, καθοδηγούμενη εξάσκηση, είτε αυτή γίνεται στη μητρική γλώσσα είτε σε μια ξένη.

Πηγές: OECD, «PISA 2025 Results (Volume I): Future-Ready Students»· ανακοίνωση τύπου ΟΟΣΑ, Σεπτέμβριος 2026· Pronews.gr, με αναφορά σε ρεπορτάζ των Financial Times.